Bâbıâli Kitaphaneleri 1883 – 1921 (Dahil)

Sahhaflığın tarihçesini anlatırken bahsetmiştim, Hakkaklar Çarşısı’na sığamayan kitapçı taifesi Bâbıâli ve Beyoğlu semtlerine kaymıştı. Özellikle II. Meşrutiyet, mütareke ve işgal dönemlerinde Osmanlı ülkesinin siyasi ve sosyal merkezinin Bâbıâli olması, ister istemez neredeyse tüm matbuatı bu tarafa kaydırmıştı. Gazeteler, matbaalar ve bir kısım kitaphaneler artık Bâbıâli semtini mesken tutmuştu. Aşağıda 1883 senesinden 1921’e kadar  Bâbıâli Caddesi’ni mesken tutmuş kitapçıların listesi var;  Raphael C. Cervati’nin (Cervati Biraderler) günümüzün bir nevî sarı sayfaları diyebileceğimiz "Şark Ticaret Yıllıkları"ndan  ve “Ticari Listeler”den derlenmiş. Derleyense ustamız, Emin Nedret İşli ağabeyimiz. Türkiye Yayıncılık Kurultayı için hazırlanan ve bir sergi ile de tamamlanan çalışmayı, Turkuaz Sahaf Koleksiyonu’ndan toparlamış. Benim yaptığımsa yıl yıl yapılmış olan dökümlerde her yıl var olan isimleri çıkartarak, listeyi mükerreri olmayan bir liste hâline getirmek.

Maalesef ne cumhuriyet öncesi ne de cumhuriyet sonrası ilk döneme ait yeterli kayıt, anı vb. sözlü/yazılı tarih çalışması yok. Dolayısıyla elimizde ancak bu yıllıklar ve günümüze kalmış kimi faturalar, antetli kâğıtlar, kataloglar ve kartvizitlerden çıkarılan bilgiler var. Oysa şu liste kurcalayarak bile yayıncılık tarihine ait çıkarımlar yapabiliriz. Örneğin listenin sonlarına yani 1920'lere doğru "müslüman"lara ait isimlerin artmaya başlaması, bu işleri yapan bir kısım Ermeni ve Rum'un artık orada olmadığını (neden acaba?), ticari bağlamda da sermayenin el değiştirmesinin, bir nevi "Türkleştirilmesi"nin tamamlanmak üzere olduğunu gösteriyor (şu yazıyı yazdığım word uygulaması bile, bir çeşit nüfus memurluğu derdiyle Artin'in altını kırmızı ile çizip Artvin'i öneriyor ya, hah bakın o bile başka bir yazı konusu olur). Ya da daha evvel zamanlarda, akraba isimlerin sıralanmaya başlaması, muhtemelen, biten ticari ortaklıklar sonrası bazı işletmelerin bölündüğünün işareti. Belki, bir müsait zamanda bunları kurcalarım, erken döneme ait az olsa da bazı işletme ve şahıslarla ilgili çalışmalar var çünkü; örneğin Arakel Tozluyan'la ilgili bilgi sahibiyiz. Keza bu kitaphanelerin bazıları ya aynı isimle ya da yeni bir isimle hayatlarını sürdürmüşler. Garbis Fikri misal, İnkılap Kitabevi'nin kurucusu, ilk zaman dayısına ait "Gayret Kitaphanesi"nde çalışıyor. Yine Elia Bahar sonradan Kanaat Kitabevi'ni açıyor. 

Şimdilik yapabileceğim, bir zamanlar Bâbıâli’den geçmiş eski zaman kitaphanelerini saymak. İşte, yıllıklara geçiş, dolayısıyla maliyeye kayıt tarihlerine göre kitaphane sahiplerinin tam listesi:

Avedis Papazyan                             Bâbıâli Caddesi 18

Arakel Tozluyan                              Bâbıâli Caddesi 46          

Pascal Lazaryan                              Bâbıâli Caddesi 42

Artin Asaduryan                              Bâbıâli Caddesi 52

A. Biberciyan                                  Bâbıâli Caddesi 12

Ohannes Ferit                                Bâbıâli Caddesi 38

Aleksan Kocabıyıkyan                      Bâbıâli Caddesi 18

Avedis Jamgoçyan                          Bâbıâli Caddesi 5

Kasban Kayseryan                          Bâbıâli Caddesi 44

Kirkor Kayseryan                            Bâbıâli Caddesi 44 (Librairie Asır)

Karabet Keşişyan                           Bâbıâli Caddesi 20

H. Michel                                      Bâbıâli Caddesi 62

Biberciyan                                     Bâbıâli Caddesi 12

Hristodulos                                   Bâbıâli Caddesi 32

Hüseyin Efendi, Şems                     Bâbıâli Caddesi 40

O. Kayseryan                                Bâbıâli Caddesi 73

Mihran Mardirosyan                        Bâbıâli Caddesi 73 (Librairie Cihan)

Mihran Ohanyan                             Bâbıâli Caddesi 19

A. D. Çuhacıyan                             Bâbıâli Caddesi 40

İ. H. Tüccarzade                            Bâbıâli Caddesi 42

M. Marcaryan                                Bâbıâli Caddesi 64

G. İpekçiyan                                 Bâbıâli Caddesi 12

İrfanyan                                       Bâbıâli Caddesi 13

Parseh Keşişyan                            Bâbıâli Caddesi 36/38

Nazaret Mihalyan                           Bâbıâli Caddesi 18

G. Garbis                                      Bâbıâli Caddesi 24

N. A. Jeannidis                              Bâbıâli Caddesi 32

Hasan Hüseyin Biraderler                Bâbıâli Caddesi 40 (Librairie Şems)

Hüseyin Hüsni                               Bâbıâli Caddesi 40 (Librairie Darüşşafaka)

Simpad Davutyan                           Bâbıâli Caddesi 47

Hilmi                                            Bâbıâli Caddesi 42

İbrahim Hilmi                                Bâbıâli Caddesi 46

Ohannes M. Aznavur                      Bâbıâli Caddesi 56

Leon Karakaşyan                           Bâbıâli Caddesi 73

Ahmed Akif                                   Bâbıâli Caddesi 77

Elia Behar                                     Bâbıâli Caddesi 38

Ohannes Boyacıyan                        Bâbıâli Caddesi 80

Haygazan Garabed                         Bâbıâli Caddesi 27

Hüseyin ve Kasım                          Bâbıâli Caddesi 48

Avedis İrfan                                  Bâbıâli Caddesi 13

Arsen Keşişyan                              Bâbıâli Caddesi 40

Mehmed Ali                                   Bâbıâli Caddesi 34

Mehmed Tevfik                              Bâbıâli Caddesi 48

Garbis Balamudyan                         Bâbıâli Caddesi 24

Leon Balamudyan                           Bâbıâli Caddesi 42

Seyyid Hüseyin                               Bâbıâli Caddesi 38

Misak Balamudyan                          Bâbıâli Caddesi 38

Ahmed Akif                                    Bâbıâli Caddesi 77

Cemil Ali                                       Bâbıâli Caddesi 82

Hüseyin/Hasan                               Bâbıâli Caddesi 2

Aznif Mikaelyan                              Bâbıâli Caddesi 18

Abdülmecid                                   Bâbıâli Caddesi 58

Muhtar Halid                                 Bâbıâli Caddesi 86

Seyid Tahir                                    Bâbıâli Caddesi 89

Sudi                                             Bâbıâli Caddesi 121

Gayret                                          Bâbıâli Caddesi 24