Çevirmenliğiyle Ülkü Tamer

Ülkü Tamer Türkçe Edebiyat’ın en önemli ustalarından, hepimiz biliyoruz. Şiirleri, öyküleri, anıları, senaryo ve oyunları, çocuk kitaplarıyla edebiyatımızın hemen her veriminde imzası olan bir büyük yazar, bir sıkı şair.

Bir diğer önemli yönü de, edebiyatın pek çok disiplininden, neredeyse herbiri bir klâsik olan eserleri dilimize, o enfes Türkçesiyle kazandırmış olması. Faulkner'dan Çehov'a, Edita Morris'ten Cengiz Aytmatov'a, oradan Neruda'ya onlarca yazar ve şairin onlarca kitabını çevirmiş. Çocukluğumun ilk yıllarında okuduğum, Milliyet Çocuk Kitapları’nın o minik, ciltli ve şahane resimleriyle şömizli kitaplarının bir kısmında imzası vardır. Bu yazıyı yazmaya niyetlendiğimde “Vikingler Geliyor” geldi aklıma mesela. Ne güzel kitaplardı.Sonra Ionescolar, Beckettler, Hemingwayler...

Dün akşam sevgili arkadaşım Umut Soysal’la yazışırken, mevzuu Cemal Süreya’dan Ülkü Tamer’e ve çevirmenlikteki muazzam çalışkanlığına kaydı bir anda. Oturup Tamer’in çevirdiği kitapları listelemeye niyetlendim. Bu konuda bir çalışma var: Hüseyin Tuncer’in “İkinci Yeni(ci)ler kitabı.[i]  Buraya aktarılmış çeviri kitapları bir kenara yazdım. Ayrıca, nadirkitap.com’a kayıt edilmiş Ülkü Tamer’in çevirdiği tüm kitapları  listeledim ve her iki taraftaki mükerrerleri eleyerek bir son listeye ulaştım. Ayrıca kitapta da olmasına rağmen, ustamız Halil Bingöl’den  mahlasla çevirdiğini öğrendiğim bir kitabı daha listeye ekledim. (Halil Abi’nin edebiyatımızda kullanılan mahlaslar, rumuzlar, takma adlarla ilgili bu çok kıymetli çalışmasının bir an evvel kitaplaşmasının şahane olacağını ve önemli bir eksiği gidereceğini düşünüyorum). Bu üç taraflı bilgileri süzdükten sonra yüz altı kitaplık muazzam bir liste oluştu. Tabii bunlar kitap halinde olanlar. Kimi kitaplarda farklı yazarlardan farklı çeviriler olduğunu baz alıp listeyi uzatmak mümkün. Listenin yan tarafında, bazı kitaplarda küçük açıklamalar var. Beraber çeviri yaptığı yazar ve şairlerin isimleri mesela. Kimi kitaplarla ilgili künye bilgileri ise eksik, belki zaman ilerledikçe bütünlenir. Belki buraya koymayı unuttuğum kitaplar vardır, bilenler hatırlatır.

Öyle ya da böyle bir edebiyat muhabbeti, konuyu buraya kadar sürükledi. Umarım birilerine faydası olur.

	Kitap adı	Yazarı	Bas. Yılı	Yayınevi	Notlar
1	TATİL GÜNLERİ	JEAN - CLAUDE CARRİERE	1972	MİLLİYET
2	AT HIRSIZI	ERSKIN CALDWELL	1971	VARLIK
3	KÜLLER VE ELMAS	JERZY ANDRZEJEWSKY	1977	KARACAN
4	NASIL MISIN İYİ MİSİN	EDITA MORRIS	1989	CAN
5	KÖPEK SURATLI MAYMUN	YAROSLAV HAŞEK	1969	VARLIK
6	DEV	TIBOR DERY	1968	VARLIK
7	DOĞUM GÜNÜM KUTLU OLSUN	COLINS HIGGINS	1975	KARACAN
8	GECE	ANTONIONI	1966	BİLGİ
9	KARLAR KRALİÇESİ	ANDERSEN	1980	CEM
10	MAVİ BOZKIR	ŞOLOHOV	1967	YEDİTEPE
11	MUTLU PRENS	OSCAR WILDE	1997	REMZİ
12	TAGORE HAYATI SANATI ESERİ		1961	VARLIK
13	SIKIYÖNETİM	FRANCO SOLINAS	1974	KONUK
14	TOPRAK ANA	CENGİZ AYTMATOV	1980	VARLIK
15	ÇILGIN KÖPEK ÖYKÜLERİ	BRUCE NASH & ALLAN ZULLO	1997	SHOW
16	İHANET YILLARI		1986	KAVRAM
17	İHTİYAR BALIKÇI	ERNEST HEMINGWAY	1970	VARLIK
18	ŞAMANDIRA (DENİZDE BİR YUVA)	BRUCE BALAN	2000	GENDAŞ
19	ŞİŞKOLARLA SISKALAR	ANDRE MAUROIS	2007	CAN
20	HİROŞİMA'NIN ÇİÇEKLERİ	EDITA MORRIS	1982	CAN	BİRLİKTE YANKI 1973
21	HİROŞİMA'NIN TOHUMLARI	EDITA MORRIS	1982	CAN
22	KONUŞAN FARE RALPH	BEVERLY CLEARY	2002	KELEBEK
23	ALTIN KUŞ	GRİMM	1997	REMZİ
24	EZOP MASALLARI	EZOP	1997	REMZİ
25	UNUTMAK YOK Seçilmiş şiirler	PABLO NERUDA	2000	SİMGE	HİLMİ YAVUZ ve TOMRİS UYAR ile birlikte
26	POLLYANNA	ELEANOR PORTER	1972	VARLIK
27	SOKAK ÇALGICISI	PAUL BERNA	1971	MİLLİYET
28	TALUA KIRALI	SOMERSET MAUGHAM	1960	VARLIK
29	ZAMANIMIZIN BİR KAHRAMANI	LERMONTOV	1967	AĞAOĞLU
30	ÇAĞDAŞ RUS HİKÂYELERİ ANT.		1971	VARLIK
31	SİNİRLİ İNSANLAR	MİHAİL ZOŞÇENKO	1968	VARLIK
32	FİZİKÇİNİN DUASI	SÜLEYMANOV	2002	DA
33	MİTOLOGYA	EDITH HAMILTON	1964	VARLIK
34	SEÇME ŞİİRLER	MAX JACOB	1992	YÖN
35	SÜRGÜNDEN ŞİİR	RAFAEL ALBERTI	1978	CEM
36	BABİ YAR	YEVTUŞENKO	1985	BROY
37	BİR SAVAŞ VARDI	JOHN STEINBECK	1966	VARLIK
38	BÜTÜN OĞULLARIM	ARTHUR MILLER	1963	VARLIK
39	BÜYÜK SÖZLER	C.P. SNOW	1968	VARLIK	DERLEYEN
40	DAĞ YOLUNDA	ANTON ÇEHOV	1961	DE
41	EN KOMİK HASTANE ÖYKÜLERİ	ALLAN ZULLO - MARTHA MOFFETT	1997	AKSOY
42	KÜÇÜK PEMBE MAYMUN	CARLO COLLODI	1965	VARLIK
43	KİBRİTÇİ KIZ	ANDERSEN	1967	CEM
44	MODERN FUTBOL NEDİR NASIL OYNANIR	ERIC BATTY	1971	SANDER
45	OTHELLO	WILLIAM SHAKESPEARE	1964	VARLIK
46	SİLAHLARA VEDA	ERNEST HEMINGWAY	1969	ALTIN
47	SORUŞTURMA	PETER WEISS	1972	SİNAN
48	SWEENEY AGONISTES	T.S. ELIOT	1961	DE
49	VIETNAM'A SEVGİLER	EDITA MORRIS	1970	DE
50	VİKİNGLER GELİYOR	HENRY TREECE	1971	MİLLİYET
51	ÇİZGİLERLE EVREN YENİ BAŞLAYANLAR İÇİN	FELİX PİRANİ - CHRİSTİNE ROCHE	1996	MİLLİYET
52	ÖĞRETMEN DUYŞEN	CENGİZ AYTMATOV	1971	DE
53	ŞİİRİSTAN	ANTOLOJİ	1959	A DERGİSİ YAY
54	CATHAY	EZRA POUND	1987	BFS
55	KEL ŞARKICI	EUGENE IONESCO	1965	DE
56	UÇAN SANDIK	ANDERSEN	2005	CAN
57	GENETİK YENİ BAŞLAYANLAR İÇİN	STEVE JONES HOPE-BORIN VAN LOON		MİLLİYET
58	HARRY POTTER VE FELSEFE TAŞI	J.K. ROWLING	2001	YKY
59	KUCAK DOLUSU	PHILIP ROTH	1971	SANDER
60	ÇİZGİLERLE JOYCE ''YENİ BAŞLAYANLAR İÇİN''	DAVİD NORRİS-CARL FLİNT	1996	MİLLİYET
61	ŞEYTAN'IN ALTINLARI	GRİMM	1970	DE
62	KADINSIZ ERKEKLER	ERNEST HEMINGWAY	1971	VARLIK
63	O AKŞAM GÜNEŞİ, KURU EYÜL, KIRMIZI YAPRAKLAR, BİR ADALET	WILLIAM FAULKNER	1959	ATAÇ
64	ON KISA OYUN	YEATS, STRINDBERG, KAUFMANN, BRECHT, FRATTI, GAMBOA, BECKETT, D.THOMAS, PALYAKOF, IONESCO	1966	BİLGİ
65	SİNEMA DEDİ Kİ...		1989	AFA
66	ALACAKARANLIK ÖYKÜSÜ	STEFAN ZWEIG	1995	MİLLİYET
67	GAZAP ÜZÜMLERİ	JOHN STEINBECK	1995	MİLLİYET	OYUNLAŞTIRILMIŞ
68	GELİNLİK KIZ - ÖNDER	EUGENE IONESCO	1964	DE	GENCO ERKAL ve CEMAL SÜREYA ile birlikte
69	HOŞÇA KAL COLUMBUS VE BEŞ ÖYKÜ	PHILIP ROTH		YKY
70	PROFİL	TAGORE	2005	YKY
71	ÜÇ KIZKARDEŞ	ANTON ÇEHOV	1970	KENT
72	KISA DÜNYA EDEBİYATI TARİHİ	RICHARD ALCOCK	1961	VARLIK
73	SANKİ	JUDITH HERZBERG	1991	İYİ ŞEYLER
74	TAŞLAR,YİNELEMELER,PARMAKLIK     LAR & SÜRGÜNDEN ŞİİR	YANNİS RİTSOS - RAFAEL ALBERTİ	1978	CEM	ÖZDEMİR İNCE ile birlikte
75	YÜZÜCÜ	JOHN CHEEVER	1993	YKY
76	ARTHUR MILLER SEÇİLMİŞ OYUNLAR - 1	ARTHUR MILLER	1995	ADAM	Bütün Oğullarım - Satıcının Ölümü - Cadı Kazanı
77	BRIGITTE BARDOT	SIMONE DE BEAUVOIR	1966	UĞRAK
78	KISA OYUNLAR 3	IONESCO-T.WILDER..	1964	DE	CEMAL SÜREYA ve MEMET FUAT ile birlikte
79	YAŞANMIŞ SIRADIŞI AŞKLAR	ALLAN ZULLO - KATHRYN ZULLO	1997	SHOW
80	İSLAM TARİHİ	S.F. MAHMUD	1973	VARLIK
81	TÜRK EDEBİYATINDA SOSYAL KONULAR	KEMAL KARPAT	1971	VARLIK	1959'DA HARVARD ÜNV.DE VERİLEN KONFERANSIN ÇEVİRİSİ
82	JOYCE	DAVID MORRIS-CARL FLINT
83	ÇİZGİLERLE KAFKA	DAVID ZANE MAIROWITZ	1996	DOĞAN KİTAP
84	BRECHT	MICHAEL THOSS
85	SADE	STUART HOOD-G. CROWLEY
86	MAO	RUIZ VE ARKADAŞLARI
87	SARTRE	DONALD D. PALMER
88	SİYAH TARİH	D. DENNIS-S. WILMARTH
89	PICASSO	ANDREW BRIGHTON-ANDZEJ KLIMOWSKI
90	DESTEKSİZ BALIKÇI MAVALLARI	BRUCE NASH-ALLAN ZULLO
91	BATIL İNANÇLAR	PETER LORIE
92	YOLCUNUN KİTABI		1962
93	NAZIM'DAN SEÇMELER
94	ÇAĞDAŞ LATİN AMERİKA ŞİİR ANT.	ANTOLOJİ	1982
95	ROSMERSHOLM	HENRIK IBSEN
96	FİLUMERA	EDUARDO DE PILIPPO
97	VAN GOGH	GORDON SMITH
98	TROYALI KADINLAR	EURIPIDES
99	DEV ÇOCUK	GRİMM
100	ALACAKARANLIĞIN SESLERİ	SEÇMELER
101	DENİZ BİLE ÖLÜR	LORCA
102	MUTLU GÜN	EDITA MORRİS
103	KADEHTEKİ ZEHİR	AGATHA CHRISTIE			İSMAİL ORKUN MAHLASIYLA
104	CEMİLE	CENGİZ AYTMATOV
105	BİR YAZ TÜRKÜSÜ	CENGİZ AYTMATOV
106	ARKADAKİ SİLAH	ELLERY QUENN

---

[i] Hüseyin Tuncer, İkinci Yeni(ci)ler, Orkun Kitabevi-İzmir-2005

Ruhi Bey ve Krepen Pasajı nasıllar?

“Çelenklerimizle geldik, yoktunuz

Ara sokaklarda, pasajlarda aradık, yoktunuz

Meyhanelere baktık, otellere sorduk, yoktunuz

Nerdesiniz, Ruhi Bey?”

Sosyal medyada Edip Cansever’in muhteşem şiiri (kitabı) “Ben Ruhi Bey Nasılım”ın yazılışının (basılışının) yıldönümü olduğu ilişti gözüme. 1976 yılında Koza Yayınları’ndan basıldığını biliyorum, demek ki Ekim’de yayımlanmış. Cansever şiiri 1975’de bitirdiğini söylüyor.[1]

Dün, bir miktar kitap aldım. Aralarında Edip Cansever de vardı. Adam Yayıncılık’tan çıkan “Toplu Şiirler”in üçüncüsü: Şairin Seyir Defteri, 1982’de basılmış. İçinde elbette Ruhi Bey de var, bu güzel tesadüf şu birkaç satırı yazma ihtiyacını hissettirdi.

“- Ben suyun yanması gibi tuzda –“

Cansever, “Çocukluğun, ilk gençliğin insanın daha sonraki yaşamında nasıl etkin bir rolü olduğunu anlatmaya çalıştım” diyerek tanımlamış şiirini; “evlatlıkların mavi pazen giysilerini andıran” üveyliği, üvey anne ile ilişkisi, peşi sıra başlayan ve gittikçe derinleşen yalnızlık, pek kimselere temas etmeden ya da kimse bile olamayan kimselere temas ederek, teğet geçerek geçen bir yaşam. Yirmi bölümlük enfes bir şiir.

Şiirin yazılış hikâyesi ilginç elbette (hangi iyi şiirin değildir ki?). Şimdilerde Aslıhan Sahhaflar Çarşısı sakinleri olarak ikamet ettiğimiz, eskinin Krepen Pasajı’nda akmaya başlamış şiir. Akmaya başlamış diyorum, Cansever daha evvelden başlamış şiiri yazmaya, sonra durmuş. “Yazar Tıkanması” yaşamış bir nevî! Sonra, sonrası şairin sözüyle şöyle: "Bunca yıldır birçok ilginç olay yaşamışımdır elbette. En iyisi şiirle ilgili bir olayı anlatmaya çalışayım. Ben Ruhi Bey Nasılım adlı kitabımı, bugünden çocukluğuma doğru uzanan bir çizgiyi bölüm bölüm yazarak sürdürmeyi düşünmüştüm. Baştan dört bölümünü de bu amaçla yazmıştım. Kitap hem yavaş yürüyordu, hem de bir yerde tıkanıp kalacak gibiydi. bir süre yazmayı bıraktım. Bir gün Krepen Pasajı'nda bir başıma oturuyordum. Yazdı, hava sıcaktı. Pasaj da oldukça tenhaydı. Dipte, köşede bir garson uyukluyordu. Diyebilirim ki, şiirime bir dekor hazırlanıyordu sanki. Nitekim biraz sonra ilk oyuncu sahneye girdi. Pasaj'a sık sık gidenler iyi bilirler, sakalları uzamış, saçları dökük ve yağlı, askılı pantolonunu karnının üstüne kadar çekmiş, omzunda birkaç kemerle dolaşan ve kimselerle konuşmayan bir adam vardı. Daha önceleri çok gördüğüm halde ilgimi pek çekmeyen bu adam, dışarıdaki masalardan birine, tam karşıma oturdu. Dikkatle izlemeye başladım. Kendi kendiyle konuşur gibi dudaklarını hafiften kıpırdatıyordu. Bir kadeh içki verdiler, içti. Birdenbire Ruhi Bey'i, daha yazılmamış olan Ruhi Bey'i bulduğumu anladım. Çocukluğumdan, gençliğimden ve "şimdi"lerden sıyrılarak onun dünyasıyla özdeşleştim. Eve döndüm, ilk notlarımı yazdım. Kitap o günkü rastlantıdan sonra hızla gelişti." [2]

İçimde bir yer “belki de diyor, o oturduğu yer senin dükkânının önüdür, Ruhi Bey’i yazdıran da şu köşede içmiştir içkisini”.  Mümkün mü? Mümkün elbette, hayale sınır yok. Zaten Cansever de şiirin “Cenaze Kaldırıcısı Adem” kısmını yazarken bizim pasajın karşısındaki Üç Horon Kilisesi (Üç Horan aslında, diğer adıyla Surp Yerrortotyun Ermeni Kilisesi) için çalışan “üç ölü kaldırıcı” ile gazeteci kisvesiyle görüşüp, bilgi aldığından bahsediyor. Bir akşam üzeri benim oraya rastlayan meyhanede iki bira atıp peşinden söyleşmiş olamaz mı? Olabilir. Belki konuştuktan sonra aynı yere dönüp, cebinden çıkardığı yeşil kurşun kalemiyle şunları yazmıştır:

“Ne de olsa herkes biraz ölüdür

Otel müşterileri en önde gelir

Kendileri soyar kendilerini kendileri giydirir

Büyük kentlerin büyük tabutlarıdır oteller

Nedense işte onlar gökyüzüne gömülür.”

İşte Ben Ruhi Bey Nasılım'ın kısacık hikâyesi.

     

---

[1]  Şiiri Şiirle Ölçmek, Edip Cansever (Hazırlayan: Devrim Dirlikyapan) İstanbul - Yapı Kredi Yayınları - 2012)

[2]  Milliyet Sanat Dergisi Sayı: 307 (22 Ocak 1979)

---