İyi kitap, nitelikli çeviri

İyi bir okur olabilmenin bir yolu da iyi çevrilmiş kitapları okumaktan geçiyor. Ana dilimiz dışında bir dili yetkin şekilde bilmiyorsak tabii. Bugün Kafka’nın, Dostoyevski’nin kahramanlarının iç dünyalarını anlayabiliyorsak;  Dickens’ı, Balzac’ı lezzetle okuyabiliyorsak, bunda hem çeviri yaptığı dile hem de Türkçe’ye gayet hâkim çevirmenlerin büyük katkısı var.

Dükkâna gelen pek çok okura, arkadaşlarıma tavsiye niteliğinde isimler öneriyorum. Yoksa ortalık 100 temel eser basmanın rantıyla pıtrak gibi bitiveren yayınevlerinden çıkmış, kısaltılmış, kırpılmış, özünü yitirmiş nice “dünya klasiği” ile dolu. Bir kısmının künyesinde çevirmen ismi bile yok, “hazırlayan” var; yani sağdan soldan, diğer çevirilerden kendince bir derleme (intihal ya da hırsızlık da diyebiliriz) yapan var. Yine bir kısmında mütercim-tercümanlık öğrencileri; bir kısmında İngilizce, Fransızca, Rusça, İtalyanca, Almanca gibi belli başlı dünya dillerinden çevrilmiş kitaplarda çevirmen olarak imzasını gördüğümüz, bu dillerin hepsine acayip hâkim(!) kişiler var. Ya da kitabı çevirdiği ülkenin dilini bilse de, ruhunu bilmeyen çevirmenler var. Örneğin yıllar evvel Pegasus Yayınları, Sandy Tolan’ın Limon Ağacı kitabının ikinci baskısını, bir önceki baskı/çeviri[i] için özür dileyen bir metinle birlikte yayımlamıştı.

İyi çevirmenler bizi edebiyatın o şahane dünyasına dâhil ederler. Kötü çeviri de tıpkı kötü romanlar gibi insanı edebiyattan soğutur. Dolayısıyla mecra netameli, hassas ve önemli. Bir süredir iyi çeviri yapan çevirmenlerle ilgili bir liste yapmak aklımdaydı, sözü yazıya dökmek gerekiyordu. O arada Ekşi Sözlük’te kafkaesque takma adıyla yazan bir yazarın yaptığı derlemeyi gördüm; hem konu hakkında yazıştık hem de kendimden de ekleyerek yayınlamak için iznini aldım, ufak tefek değişikliklerle beraber kamu hizmetine açıyorum:

İngilizce çeviriler:

-Mina Urgan: İngiliz Edebiyat Tarihi profesörü olan bu miniminnacık huysuz kadın başta Moby Dick ve Sineklerin Tanrısı olmak üzere, İngilizce’nin en temel yapıtlarından birkaçını çevirmiş; muhteşem dolulukta bir İngiliz Edebiyat Tarihi yazmıştır. Thomas More’un ‘Ütopya’sına yazdığı önsöz ders niteliğindedir.

-Murat Belge: Zor yapıtların çevirmeni, Faulkner gibi bir yazarı çevirmiş olması bile cennetlik olması için yeterli.

-Sabahattin Eyüboğlu: Shakespeare oyunları çevirmeni. tartışmasız en iyisi.

-Talat Sait Halman: Shakespeare'in sonelerini kanımca en iyi çeviren kişidir.

-Fatih Özgüven: Vladimir Nabokov,Virginia Woolf ve Henry James gibi yazarları harika çevirmiştir.

Almanca Çeviriler:

-Behçet Necatigil: Kendisinin eşsiz şairliği yanında, Almanca’nın en lirik şairi Henrich Heine ve Norveçli yazar Knut Hamsun'un yapıtlarını çevirmesiyle de pek ünlüdür.

-Ahmet Cemal: O olmasa Musil adlı büyük yazarı belki zor tanıyacaktık. Yetmezmiş gibi (!) Kafka’yı en iyi çeviren isimlerden.

-Kâmuran Şipal: Franz Kafka ve Hermann Hesse’yi şahane çeviren çevirmen, yazar. 

-Burhanettin Batıman: Schiller baladlarını harikulade çevirerek dilimize aktaran ve bununla yetinmeyip Alman Edebiyatı Tarihi’ni yazan Alman Dili ve Edebiyatı hocası, çevirmen. Weimar Dörtlüsü’[ii]nün en önemli ayaklarından birini Türkçe okuyan okura sunmuştur.

Rusça Çeviriler:

-Hasan Âli Ediz: Rusça'dan çeviri söz konusu olduğunda akla gelen ilk isim, zirve.

-Nihal Yalaza Taluy: MEB bünyesinde 1940'larda ve 1950'lerde yaptığı klasikler çevirileri, farklı yayınevlerince hâlâ kullanılmaktadır.

-Leyla Soykut: Birçok Tolstoy romanını çok nitelikli çeviren insan. Turgenyev ve Dosto’dan da güzel çevirileri vardır.

 -Ergin Altay: Özellikle Dostoyevski çevirmeni. Dostoyevski çevirileri için can simididir.

-Ataol Behramoğlu: Kendisi de şair olduğundan mıdır, Rusça şiirleri bir başka güzel çeviren insan. En başta da Puşkin, elbette.

-Mazlum Beyhan: Klasiklerin yanı sıra –Avni Alpaut’un MEB çevirisini saymazsak-, Saltıkov-Şçedrin gibi büyük bir yazarın bilinmesini sağlayan çevirmen. Ayrıca diğer çevirmenlerin pek girmedikleri devrim dönemi rus edebiyatını da (Ehrenburg, Bondarev, Vasilyev gibi) pek güzel çevirmiştir.

-Ahmet Ekeş: Eskiden Varlık Yayınları’ndan çıkan Ekeş çevirilerinde “Rusça aslından çeviren” diye yazardı. Demek ki o dönemde de iki dil sonra Türkçe’ye çevrilen kitaplar oluyordu. İyi çevirmendir.

Dostoyevski'nin Karamazov Kardeşleri ile ilgili bir çeviri tartışması var, bu konu ile ilgili iki linki aşağıya ekledim, tartışmaya bir ara dönerim diye düşünüyorum.

Fransızca çeviriler:

-Roza Hakmen: İsmini gördüğünüz kitabı koşulsuz alabilirsiniz. Heykeli dikileceklerden. Hem Proust hem Cervantes’i böyle harika çevirmek her çevirmenin harcı değil.

-Nesrin Altınova:Fransız Kültür Bakanlığı’ndan ödüller alacak çapta büyük bir çevirmendir. Çok iyi Hugo, çok iyi Balzac yapıtları çevirmiştir.

-Mehmet Rifat: Özellikle yapısalcılık ve göstergebilimin temel taşlarını dilimize kazandırarak büyük bir boşluğu doldurmuş önemli bir çevirmen ve akademisyendir.

-Erdoğan Alkan: Verlaine’ı, Nerval’i, Rimbaud’yu, Baudelaire’i çeviren, edebiyata hakim, bir büyük çevirmen.

-Samih Tiryakioğlu: Fransız Edebiyatı için bence, referans çevirmenlerdendir. İsmi yazılı kitap gözü kapalı alınır.

-İsmail Yerguz: Özellikle modern dönem Fransız Edebiyatı’nı hakkıyla çeviren kişi.

İtalyanca çeviriler:

-Rekin Teksoy: Muazzamdır. Dante’nin Komedya’sı herhâlde ancak bu kadar iyi çevrilebilirdi. Keza Boccaccio’nun Decameron kitabını da Türkçe’ye kazandırmıştır.

-Şadan Karadeniz: Umberto Eco çevirileri gayet güzel olan akademisyen ve çevirmendir.

İspanyolca çeviriler:

-Sait Maden: Bu büyük sanatçı da Federico Garcia Lorca’yı ve Pablo Neruda’yı tarifsiz güzellikte çeviren bir ustadır.

 -Ülkü Tamer: Güzel insan, sıkı şair, harika çevirmen. Çağdaş Latin Amerika Şiiri Antolojisi başlıbaşına şahanedir.

-Celal Üster: Juan Rulfo’nun Pedro Paramo’su benim için bir başyapıttır. Kızgın Ova'yı çeviren Üster'in bu kitabı çevirmemesi ise bence kayıptır.Ama Borges'yi enfes çevirmiştir.

Yunanca çeviriler:

-Azra Erhat: Antik Yunancadan yaptığı çevirilerle sanat ve kültür hayatımıza –A.Kadir[iıı] ile birlikte- bir insanın yapabileceği en iyi hizmetlerden birini yapmıştır. İlyada ve Odysseia’nın o destansı dilini çok güzel aktarmış, kitabın girişinde kırk elli sayfada hem antik dönemi hem mitolojiyi pek güzel anlatmış, doyurucu bir sözlükle de bu muazzam hizmetini bütünlemiştir. 

-Herkül Millas: Modern yunan şairlerinden yaptığı çeviriler önemlidir. Seferis, Ritsos ve Kavafis'in toplu şiirlerini çevirmiştir.

-Cevat Çapan: Şu aralar saçma sapan bir şekilde tutuklanmış olan Turhan Günay abimizin yönettiği Cumhuriyet Kitap Eki’nde “Şiir Atlası” adlı ufuk açıcı köşesinde dünya şiirinden verdiği örneklerle tanımıştım. İtalyanca çevirileri de nefistir (Pavese- Yaşama Uğraşı örneğin) ama Yunan dilinden yaptığı çevirileri pek lezzetlidir. Kanımca Barbarları Beklerken’i en iyi, özüne en uygun çeviren kişidir, o yüzden kalbimdeki yeri ayrıdır.  

Farsça çeviriler:

-Abdülbaki Gölpınarlı: Hafız, Hayyam ve Mevlana'yı çevirerek cumhuriyet neslini ihya eden büyük hoca, kıymetli mutasavvıf.

-Asaf Halet Çelebi: Mevlana ve Hayyam rubaileri çevirileriyle öne çıkmış büyük bir şair, bir gönül adamıdır.

Listeyi uzatmak mümkün, başka başarılı çevirmenler eklenebilir. Yukarıya yazdığım kimi isimler bazı okuyanlar için iyi çevirmen sayılmayabilir. Tahsin Yücel, Cemal Süreya, Can Yücel nerede diye sorulabilir. Elimden geldiğince kısa tutmaya çalıştığım; çok arı bir dil kullanma, yeniden Türkçe söyleme gibi özelliklerin dışında, ortalama okura da hitap eden çevirmenleri yazdığım, her dilde belli bir sayıda çevirmene yer vermeye çalıştığım bir liste oldu. Hata varsa bendendir.

Hamiş: 

Kitap görselleri, Don Kişot, 'İlahî' Komedya ve Pedro Paramo orijinal dilindeki ilk baskılarına ait. İlyada'nın Yunanca olanı 1572 yılına ait Rihel baskısı, Türkçe olanı ise İş Bankası'nın dört kitap hâlinde bastığı 1962 tarihli kitap.

Resimlerden ilki İlya Repin'in "Onegin ile Lenski arasında düello" adlı eseri, diğeri Michelino'nun freski; freskte Dante, cehennemin girişinde Araf Dağının yedi eteğinde ve Floransa şehrinde, üstte cennet küresi, elinde İlahi Komedya'yı tutuyor.

---

[i] Limon Ağacı, Sandy Tolan, Pegasus Yayınları-2008, Çev.: Engin Wang

[ii] https://tr.wikipedia.org/wiki/Weimar_Klasisizmi

[iıı] Abdülkadir Meriçboyu
http://www.cafrande.org/dostoyevskinin-karamazov-kardesler-kitabinin-turkce-cevirilerinde-sansurlenen-bolum/
http://ceviribilim.com/?p=431